Nhận biết liệt mặt đột ngột: Dấu hiệu không được bỏ qua

TL;DR: Liệt mặt xuất hiện đột ngột là một trong những dấu hiệu cảnh báo đột quỵ não cần được xử lý khẩn cấp trong vòng vài giờ đầu. Việc nhận biết sớm các triệu chứng và đưa người bệnh đến cơ sở y tế kịp thời có thể cứu sống và giảm thiểu di chứng lâu dài. Ngay cả trên máy bay hay nơi công cộng, sự can thiệp y tế nhanh chóng vẫn tạo ra sự khác biệt lớn.

Liệt mặt đột ngột là gì và tại sao nguy hiểm?

Liệt mặt đột ngột xảy ra khi một hoặc cả hai bên cơ mặt mất khả năng vận động bình thường, khiến khuôn mặt bị méo, miệng lệch sang một bên, mắt không nhắm kín được. Không giống liệt mặt ngoại biên thông thường do viêm dây thần kinh, liệt mặt trong đột quỵ thường đi kèm với các triệu chứng thần kinh khác và tiến triển rất nhanh.

Theo các chuyên gia thần kinh học, đột quỵ não là nguyên nhân gây tử vong và tàn tật hàng đầu tại Việt Nam. Mỗi năm, nước ta ghi nhận khoảng 200.000 ca đột quỵ mới, trong đó tỷ lệ tử vong chiếm khoảng 20% và hơn 50% người sống sót phải chịu di chứng thần kinh ở các mức độ khác nhau (nguồn: Hội Đột quỵ Việt Nam).

Nhận diện đột quỵ bằng quy tắc BE-FAST

Các bác sĩ chuyên khoa thần kinh khuyến nghị sử dụng quy tắc BE-FAST để nhận biết đột quỵ ngay từ những giây đầu tiên:

• B – Balance (Thăng bằng): Người bệnh đột nhiên mất thăng bằng, chóng mặt, không đi lại được bình thường.
• E – Eyes (Mắt): Thị lực giảm đột ngột, nhìn mờ hoặc mất thị lực ở một hoặc cả hai mắt.
• F – Face (Khuôn mặt): Mặt bị lệch, méo miệng, đặc biệt rõ khi yêu cầu người bệnh cười hoặc nhe răng.
• A – Arms (Tay): Một cánh tay yếu liệt, không giơ thẳng lên được hoặc bị rủ xuống.
• S – Speech (Lời nói): Nói ngọng, nói lắp, không diễn đạt được ý muốn hoặc không hiểu lời người khác.
• T – Time (Thời gian): Gọi cấp cứu ngay lập tức, không chần chừ chờ đợi triệu chứng tự hết.

Nghiên cứu quốc tế cho thấy não bộ mất khoảng 1,9 triệu tế bào thần kinh mỗi phút khi xảy ra đột quỵ (nguồn: American Stroke Association). Vì vậy, cửa sổ vàng điều trị trong 4,5 giờ đầu tiên là yếu tố then chốt quyết định khả năng phục hồi của người bệnh.

Điều gì xảy ra khi phát hiện người bị liệt mặt đột ngột?

Dù ở bất cứ đâu – trong nhà, trên đường phố hay thậm chí trên chuyến bay – khi thấy ai đó có dấu hiệu liệt mặt đột ngột kèm các triệu chứng thần kinh khác, ba mẹ và mọi người cần thực hiện ngay các bước sau:

1. Giữ bình tĩnh và đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn, đầu hơi nâng cao nếu người bệnh còn tỉnh táo.
2. Không cho người bệnh ăn uống bất cứ thứ gì để tránh nguy cơ sặc.
3. Không tự ý dùng thuốc hạ huyết áp hay bất kỳ loại thuốc nào khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
4. Liên hệ ngay với nhân viên y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
5. Ghi lại thời điểm xuất hiện triệu chứng đầu tiên vì thông tin này rất quan trọng cho bác sĩ điều trị.

Những yếu tố nguy cơ ba mẹ cần biết để phòng ngừa cho cả gia đình

Đột quỵ không chỉ xảy ra ở người lớn tuổi. Theo thống kê của Bộ Y tế Việt Nam, tỷ lệ đột quỵ ở người dưới 45 tuổi đang có xu hướng tăng đáng kể trong những năm gần đây, chiếm khoảng 10-15% tổng số ca đột quỵ. Các yếu tố nguy cơ phổ biến bao gồm:

• Tăng huyết áp không được kiểm soát – yếu tố nguy cơ hàng đầu.
• Đái tháo đường và rối loạn mỡ máu.
• Thói quen hút thuốc lá và lạm dụng rượu bia.
• Lối sống ít vận động, ngồi nhiều giờ liên tục.
• Căng thẳng mạn tính và thiếu ngủ kéo dài.
• Béo phì, đặc biệt là béo bụng.

Điều đáng lo ngại là nhiều yếu tố nguy cơ này đang dần xuất hiện ở trẻ em và thanh thiếu niên do lối sống hiện đại. Tư thế ngồi học sai, ít vận động thể chất và áp lực học tập căng thẳng từ nhỏ có thể là nền tảng hình thành các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng về sau.

Xây dựng thói quen lành mạnh từ sớm để bảo vệ sức khỏe não bộ lâu dài

Phòng bệnh luôn hiệu quả hơn chữa bệnh – đây là nguyên tắc vàng mà các chuyên gia y tế không ngừng nhắc nhở. Để bảo vệ sức khỏe não bộ và tim mạch cho cả gia đình, ba mẹ có thể bắt đầu từ những thói quen nhỏ hằng ngày:

• Khuyến khích trẻ vận động ít nhất 60 phút mỗi ngày với các hoạt động thể chất phù hợp lứa tuổi.
• Duy trì tư thế ngồi học đúng chuẩn, tránh cúi đầu quá thấp gây áp lực lên cột sống cổ và ảnh hưởng tuần hoàn não.
• Hạn chế thời gian sử dụng thiết bị điện tử, đặc biệt là tư thế cúi nhìn màn hình điện thoại.
• Xây dựng chế độ ăn đa dạng, giàu rau xanh, trái cây và hạn chế đồ ăn chế biến sẵn nhiều muối và chất béo bão hòa.
• Đảm bảo giấc ngủ đủ giờ và chất lượng cho cả trẻ em lẫn người lớn trong gia đình.

Đặc biệt, tư thế sinh hoạt và học tập đúng đắn ngay từ nhỏ không chỉ giúp trẻ tránh gù vẹo cột sống hay cận thị mà còn góp phần duy trì lưu thông máu não khỏe mạnh – nền tảng quan trọng cho sức khỏe thần kinh suốt đời.

FAQ – Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Liệt mặt do lạnh (Bell palsy) có khác với liệt mặt do đột quỵ không?

Trả lời: Có sự khác biệt quan trọng. Liệt mặt ngoại biên do viêm dây thần kinh (Bell palsy) thường chỉ ảnh hưởng một bên mặt, không kèm triệu chứng thần kinh khác và thường hồi phục tốt. Trong khi đó, liệt mặt do đột quỵ thường đi kèm yếu liệt tay chân, nói khó, mất thăng bằng và xuất hiện rất đột ngột. Khi không chắc chắn, hãy đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay để được chẩn đoán chính xác.

Hỏi: Trẻ em có thể bị đột quỵ không và ba mẹ cần lưu ý gì?

Trả lời: Mặc dù hiếm gặp hơn người lớn, đột quỵ vẫn có thể xảy ra ở trẻ em, thường liên quan đến dị tật tim bẩm sinh, rối loạn đông máu hoặc bệnh lý mạch máu não. Các dấu hiệu nhận biết tương tự người lớn: méo mặt đột ngột, yếu liệt tay chân một bên, nói khó, đau đầu dữ dội không rõ nguyên nhân. Ba mẹ không nên chủ quan với bất kỳ triệu chứng thần kinh bất thường nào ở trẻ.

Hỏi: Tư thế ngồi học sai có thực sự ảnh hưởng đến tuần hoàn não của trẻ không?

Trả lời: Có cơ sở khoa học để lo ngại điều này. Tư thế cúi đầu quá thấp hay vẹo cột sống cổ kéo dài có thể ảnh hưởng đến các mạch máu vùng cổ, từ đó tác động gián tiếp đến lưu lượng máu lên não. Ngoài ra, tư thế xấu còn gây căng cơ mạn tính, đau đầu thường xuyên và giảm khả năng tập trung của trẻ. Đây là lý do việc đảm bảo tư thế học tập đúng chuẩn từ nhỏ có ý nghĩa rất quan trọng với sức khỏe toàn diện.

Nguồn: VnExpress Sức Khỏe